Gần như ai học tiếng Anh cũng từng thử: mỗi ngày học 30, 50, có người 100 từ. Sau một tháng, thử lại thì nhớ được một phần nhỏ.
Kết luận thường rút ra là "trí nhớ mình kém". Kết luận đúng hơn là cách sắp xếp thời gian sai.
Đường cong quên
Trí nhớ về một thông tin mới suy giảm rất nhanh trong những giờ và ngày đầu, rồi chậm dần. Học một từ hôm nay, đến mai bạn đã mất phần lớn; đến tuần sau thì gần hết.
Nhưng có một điểm quan trọng: mỗi lần bạn nhớ lại được, đường cong đó thoải ra. Lần ôn thứ hai giữ được lâu hơn lần đầu, lần thứ ba lâu hơn lần thứ hai.
Nghĩa là số lần gặp lại quan trọng hơn thời lượng mỗi lần. Học 20 từ và gặp lại chúng năm lần trong ba tuần cho kết quả tốt hơn nhiều so với học 100 từ một lần rồi thôi.
Ôn vào lúc sắp quên
Điểm thứ hai, ít trực giác hơn: ôn lại quá sớm thì gần như vô ích.
Nếu bạn vừa học xong và ôn lại ngay sau năm phút, bạn nhớ được — nhưng đó là vì thông tin còn trong trí nhớ ngắn hạn, và lần ôn đó không củng cố gì nhiều.
Việc nhớ lại có ích nhất khi khó: khi bạn phải cố mới moi ra được. Nên khoảng cách giữa các lần ôn phải giãn dần.
Một lịch thường dùng:
lần 1: ngay khi học lần 2: sau 1 ngày lần 3: sau 3 ngày lần 4: sau 1 tuần lần 5: sau 2 tuần lần 6: sau 1 tháng
Từ nào bạn nhớ dễ thì giãn nhanh hơn; từ nào hay quên thì kéo lại gần. Đây chính là nguyên lý của các ứng dụng thẻ ghi nhớ — nhưng bạn làm bằng giấy cũng được, miễn là có ghi ngày.
Nhớ lại, không phải đọc lại
Đây là khác biệt lớn nhất giữa cách học có hiệu quả và cách không.
Đọc lại danh sách từ cho cảm giác quen thuộc — bạn nhìn từ, thấy nghĩa ngay bên cạnh, và thấy "à mình biết từ này". Cảm giác đó gây hiểu lầm: bạn nhận ra từ chứ không nhớ ra nó.
Tự moi ra thì khác: che phần nghĩa đi, nhìn từ, cố nhớ. Việc đó khó hơn, khó chịu hơn, và hiệu quả hơn nhiều.
Nên mọi cách ghi chép nên bố trí sao cho che được một nửa.
Ghi gì ngoài nghĩa
Sổ từ vựng phổ biến nhất có hai cột: từ và nghĩa tiếng Việt. Cách đó có ba vấn đề: nó không cho bạn biết dùng từ ra sao, không cho biết đọc thế nào, và nó buộc bạn đi vòng qua tiếng Việt mỗi lần dùng.
Ba thứ đáng ghi thay thế:
1 — Một câu ví dụ thật, lấy từ chỗ bạn gặp từ đó. Không phải câu tự bịa. Câu ví dụ mang theo cả ngữ pháp, cả giới từ đi kèm, cả sắc thái.
2 — Cụm đi kèm. Nhiều từ tiếng Anh chỉ đi với một số từ nhất định. make a decision chứ không phải do a decision; heavy rain chứ không phải strong rain. Ghi heavy rain nguyên cụm thì bạn học được cả hai thứ cùng lúc.
3 — Trọng âm và phiên âm. Chép cả dấu trọng âm. Một từ nhớ nghĩa mà đọc sai trọng âm thì khi nghe người khác nói bạn vẫn không nhận ra.
Học từ trong ngữ cảnh, không học danh sách rời
Từ học trong một câu chuyện, một bài đọc, hoặc một đoạn hội thoại được nhớ lâu hơn từ học trong danh sách, vì mỗi từ có nhiều móc nối để trí nhớ bám vào.
Điều này không có nghĩa là danh sách vô dụng — nó có ích cho việc ôn. Nhưng lần gặp đầu tiên nên ở trong ngữ cảnh.
Một cách thực dụng: đọc hoặc nghe thứ bạn thật sự thấy thú vị, gặp từ mới thì ghi lại cùng câu chứa nó, rồi đưa vào lịch ôn.
Bao nhiêu từ một ngày
Câu trả lời trung thực: ít hơn bạn nghĩ, và nó phụ thuộc bạn ôn được bao nhiêu.
Nếu bạn học 50 từ mới mỗi ngày, sau một tháng bạn có 1.500 từ cần ôn, và không ai duy trì nổi lượng ôn đó. Kết quả là bỏ ôn, và toàn bộ 1.500 từ trôi đi.
10 đến 15 từ mới mỗi ngày, có ôn đầy đủ, cho kết quả sau sáu tháng tốt hơn nhiều so với 50 từ mỗi ngày không ôn. Con số nghe nhỏ, nhưng 10 từ mỗi ngày là 3.650 từ một năm — đủ để đọc hầu hết văn bản thông thường.
Một điều về từ chủ động và bị động
Có hai mức biết một từ: nhận ra khi đọc hoặc nghe, và tự dùng được khi nói hoặc viết.
Mức thứ hai khó hơn nhiều và cần một loại luyện tập khác: bạn phải dùng từ đó, không chỉ ôn nó. Viết một câu của riêng mình, dùng nó trong một đoạn nhật ký, nói nó ra thành tiếng.
Không cần mọi từ đều lên mức chủ động. Phần lớn từ bạn gặp chỉ cần nhận ra là đủ. Chọn khoảng vài trăm từ thật sự hữu ích cho việc bạn muốn nói, và đưa riêng nhóm đó lên mức chủ động.