Đây là một trong những chỗ nghe khó nhất với người học, và lý do là chúng ta đi tìm sai thứ.
Phản xạ tự nhiên là nghe âm /t/ ở cuối can't. Nhưng trong tiếng Anh nói nhanh, âm /t/ đó thường không được phát ra rõ — người bản ngữ chỉ ngậm lưỡi lại mà không bật hơi. Nếu bạn đợi nghe /t/, bạn sẽ không nghe thấy gì.
Cái thật sự phân biệt hai từ nằm ở chỗ khác.
Điểm khác thật: nguyên âm
can trong câu bình thường là từ chức năng, và từ chức năng thì bị nén. Nguyên âm của nó biến thành âm mờ, ngắn: /kən/, gần như "kân".
can't là từ mang nội dung phủ định, nên nó giữ nguyên âm đầy đủ và dài: /kɑːnt/ ở Anh, /kænt/ ở Mỹ.
I can swim. → /aɪ kən swɪm/ — "can" lướt qua, gần như biến mất I can't swim. → /aɪ kɑːnt swɪm/ — "can't" nghe rõ, dài
Nói cách khác: nghe thấy rõ thì là can't, không nghe thấy gì thì là can.
Đây là quy tắc dùng được ngay, và nó ngược với trực giác — bình thường ta nghĩ từ phủ định phải có thêm cái gì đó, chứ không nghĩ là từ khẳng định bị mất đi.
Điểm khác thứ hai: trọng âm
can không được nhấn; can't thì có. Đây là cùng một hiện tượng với trọng âm câu: tiếng Anh nhấn từ mang nội dung và lướt qua từ chức năng.
I can SWIM. — trọng âm rơi vào động từ I CAN'T swim. — trọng âm rơi vào chính can't
Khi nào can KHÔNG bị nén
Có ba trường hợp can giữ nguyên âm đầy đủ /kæn/:
Cuối câu, khi động từ bị lược:
— Can you swim? — Yes, I can. /kæn/
Khi nhấn mạnh để phản bác:
I CAN do it! /kæn/
Trong câu hỏi ở đầu:
Can you help me? — thường vẫn nén thành /kən/, nhưng rõ hơn giữa câu
Trường hợp thứ nhất là lý do câu trả lời ngắn nghe khác hẳn: Yes, I can và No, I can't đều rõ, vì cả hai đều đứng ở vị trí được nhấn.
Anh và Mỹ khác nhau
Điều này làm người học thêm rối khi nghe hai giọng khác nhau.
Anh: can't = /kɑːnt/ — nguyên âm "a" dài, mở, gần như "cahn't" Mỹ: can't = /kænt/ — nguyên âm giống can nhưng dài hơn và có trọng âm
Nên với giọng Mỹ, khác biệt nguyên âm nhỏ hơn và bạn phải dựa nhiều hơn vào độ dài và trọng âm. Với giọng Anh thì chất nguyên âm khác hẳn nên dễ nghe hơn.
Cách tập
Nghe theo cặp câu, không nghe từ rời:
I can go. / I can't go. She can hear you. / She can't hear you. We can afford it. / We can't afford it.
Chú ý xem âm nào dài và trọng âm rơi vào đâu, đừng đợi nghe /t/.
Khi nói, cố tình nén can xuống. Người học thường phát âm can đầy đủ thành /kæn/ trong mọi câu, và khi đó người nghe không phân biệt được bạn đang nói can hay can't — vì bạn đã bỏ mất chính cái tín hiệu phân biệt.
Đây là ví dụ rõ nhất của một nguyên tắc chung: từ chức năng bị nén là đặc điểm nhịp của tiếng Anh, không phải chuyện nói ẩu.
Cùng nhóm với can
Những từ chức năng khác cũng bị nén y hệt, và cũng gây khó nghe:
to → /tə/ · of → /əv/ · and → /ən/ · for → /fə/ are → /ə/ · was → /wəz/ · have → /həv/ hoặc /əv/
a cup of tea → /ə kʌp əv tiː/ — "of" gần như biến mất fish and chips → /fɪʃ ən tʃɪps/
Nắm được nhóm này là bước lớn nhất trong việc nghe hiểu tiếng Anh nói tự nhiên.